Akademik Veri Yönetim Sistemi
Özer Yüksel E.(Yürütücü), Tuğrul Okbaz F., Kalkan M., Apak H., Erkan E. Ş., Savaş S., et al.
TÜBİTAK Projesi, 3005 - Sosyal ve Beşeri Bilimlerde Yenilikçi Çözümler Araştırma Projeleri Destek Programı, 2026 - 2027
Ülkemiz, jeolojik,
topografik ve meteorolojik özellikleri nedeniyle başta deprem olmak üzere sel,
heyelan ve orman yangını gibi çok sayıda afet türüne maruz kalan ve bu
doğrultuda afet riski yüksek birçok bölge barındıran bir ülkedir. Afetlerin
şiddeti ve sıklığı ile nüfus yoğunluğu birlikte değerlendirildiğinde, ülkemizde
meydana gelen yapısal hasarların oldukça fazla olduğu ve afet öncesinde
alınacak önleyici tedbirlerin kritik öneme sahip olduğu görülmektedir. Güncel
afet yönetimi yaklaşımı, afet gerçekleşmeden önce riskleri azaltmaya yönelik
planlama ve hazırlık süreçlerinin güçlendirilmesini esas almaktadır. Afet
sonrası barınma birimlerinin kurulumu, sırasıyla acil durum, rehabilitasyon ve
yeniden yapılanma olmak üzere üç aşamada ele alınmaktadır. Afetin oluşunu
izleyen birkaç hafta içerisinde kurulması gereken geçici barınma birimlerinin,
iklime ve bölgesel özelliklere uygun şekilde tasarlanması oldukça önemlidir. Bu
bağlamda, mimarlık alanında geçici barınma birimlerinin tasarım ölçütlerine
ilişkin yürütülen çalışmalar önemli bir rol üstlenmektedir. Dolayısıyla, geçici
barınma birimlerine ilişkin tasarım ölçütlerinin, birimlerin yer aldığı
bölgenin iklim koşulları ve çoklu afet riski gibi yerel ve bölgesel özellikler
dikkate alınarak ele alınması gerekmektedir. Literatür incelendiğinde, geçici
barınma birimlerinin yer seçimi tasarım ölçütlerinin belirlenmesine ilişkin çok
sayıda çalışma bulunmasına karşın; geçici barınma birimlerinin tasarım
ölçütlerinin tanımlandığı ve bu ölçütlerin önem ağırlıklarının
değerlendirildiği çalışmaların içerik ve yöntem açısından sınırlı olduğu;
çoğunlukla öznel değerlendirmelere dayandığı ve nitel ve nicel verilerin
birlikte kullanıldığı bilimsel temelli yöntemlerin yetersiz kaldığı
anlaşılmaktadır. Ayrıca, geçici barınma birimlerinin tasarım ölçütlerinin bölgenin
özelliklerine bağlı olarak özgün biçimde belirlenmesi gerektiğinden, ölçüt
ağırlıklandırma çalışmalarının kapsamlı bir bölgeleme yaklaşımıyla
desteklenmesi önem taşımaktadır. Ulusal literatürde, geçici barınma birimi
ölçütlerinin oluşturulmasına yönelik bazı çalışmalarda herhangi bir bölgeleme
yapılmadığı, bazılarında ise pilot bölge seçiminin rastlantısal olarak
gerçekleştirildiği görülmektedir. Bu projede, Türkiye genelinde tanımlanacak
tasarım bölgeleri ve bu bölgeleri temsil eden pilot iller için, afet sonrası
rehabilitasyon aşamasında kurulması planlanan geçici barınma birimlerinin
tasarım, üretim ve yapım süreçlerine katkı sunacak bölge bazlı model
önerilerinin geliştirilmesi amaçlanmaktadır. Çalışma, ulusal ölçekte analitik
bir bölgeleme çerçevesi ile yerel ölçekte uzman görüşlerine dayalı karar destek
süreçlerini bütüncül bir yöntem kurgusu içerisinde ele almaktadır. Bu kapsamda,
literatür araştırması sonucunda belirlenen geçici barınma birimi tasarım
ölçütleri; AFAD il müdürlükleri, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl
Müdürlükleri, ilgili belediye birimleri, meslek odaları, akademisyenler ve
sivil toplum kuruluşlarında görev yapan uzmanların katılımıyla
gerçekleştirilecek derinlemesine görüşmeler aracılığıyla değerlendirilecektir.
Deprem, heyelan, sel/su baskını ve orman yangını gibi çoklu afet riskleri ile
güncellenmiş TS 825 iklim bölgeleri birlikte ele alınarak ulusal ölçekte özgün
tasarım bölgeleri ve pilot iller belirlenecektir. Afet türleri, iklim şiddeti
ve çoklu afet sayısını içeren kritikiyet indeksi (Kİ), bileşenlerin göreli
önemlerinin Analitik Hiyerarşi Süreci (AHP) aracılığıyla belirlenmesiyle her
bir pilot il için hesaplanacaktır. Bölgeleme sonucunda belirlenen pilot iller
için geçici barınma birimlerine ait bölgeye özgü tasarım ölçütlerinin göreli
önemleri AHP yöntemiyle belirlenecek; elde edilen kriter ağırlıkları
doğrultusunda karar verici kurumlara yönelik önceden tanımlı bir karar
altyapısı sunulacaktır.